Harnoncourt geeft extremen in Missa solemnis het volle pond

Het Koninklijk Concertgebouworkest reist die weekeinde met de dirigent Nikolaus Harnoncourt (82) naar Londen. In Barbican Hall staat een uitvoering van Beethovens Missa solemnis op het programma. Bij die gelegenheid wordt aan Harnoncourt de Gold Medal van de Royal Philharmonic Society (RPS) uitgereikt. Het is de meest prestigieuze onderscheiding die in het Verenigd Koninkrijk aan een musicus voor live uitvoeringen wordt toegekend. Componisten als Brahms, Richard Strauss en Stravinsky en dirigenten als Abbado, Haitink en Rattle gingen Harnoncourt voor.

De Britten kunnen uitzien naar een Missa solemnis die met geen andere uitvoering te vergelijken is. 85 minuten lang slingert Beethoven je heen en weer tussen ingetogen droefheid en extatische juichkreten, tussen massale overgave en persoonlijke devotie, tussen overdonderende koorpassages en een Sanctus dat transformeert tot vioolconcert. Harnoncourt zet die uitersten nog eens extra aan.

De dirigent die aan de wieg stond van de historisch georiënteerde uitvoeringspraktijk gaat voor zijn interpretatie terug naar een door Beethoven zelf gecorrigeerd afschrift van de autograaf. Aan het Concertgebouworkest vroeg hij om vol klinkende, Duitse trompetten om zijn interpretatie kracht bij te zetten. Die pakten samen met de sopranen van het Groot Omroepkoor flink uit, maar in minder dan een seconde kon hij de stemming laten omslaan en van zijn musici het uiterste in kwetsbaarheid vragen. En hij ging nog verder. Beethovens tempoaanduidingen en ritmes legde hij onder een vergrootglas, zodat de toch al extreme compositie er nog een extra radicale, onverwisselbaar Harnoncourtiaanse onderlaag bij kreeg. Dat pakte niet altijd goed uit. Op sommige momenten dreef hij de tegenstellingen zo op de spits dat ze bestudeerd aandeden.

Naar het einde toe verdwenen de intellectuele trekjes naar de achtergrond. Magisch was het Sanctus, met een hartveroverende vioolsolo van Liviu Prunaru, de concertmeester van het orkest, en milde, bijna gesproken woorden van de solozangers.

Harnoncourt heeft voor de Missa solemnis een unieke combinatie van musici tot zijn beschikking. Naast het Concertgebouworkest en de zangers van het Groot Omroepkoor zingt de sopraan Marlis Petersen Beethovens tot in de hemel reikende noten zonder haar stem geweld aan te doen. De tenor Werner Güra, de bas Gerald Finley en de alt Elisabeth Kulman, een nieuwe naam bij het orkest, doen niet voor haar onder.

Het wordt een feest, in het Londense Barbican, en een eerbetoon van Harnoncourt aan zijn jarenlange innige relatie met het Koninklijk Concertgebouworkest.

Beethoven: Missa solemnis. Marlis Petersen, Elisabeth Kulman, Werner Güra, Gerald Finley, Groot Omroepkoor, Koninklijk Concertgebouworkest o.l.v. Nikolaus Harnoncourt. Amsterdam, Concertgebouw, 19/4. Herhaling: 25/4. Uitzending via Radio 4 op 29/4.

de Volkskrant, 21 april 2012

Nederlands Kamerkoor verbindt Nederlands met Japans oorlogsleed

muziek 

Gesualdo, Bach, De Leeuw, Escher, Hayashi. Nederlands Kamerkoor o.l.v. Peter Dijkstra. Utrecht, Pieterskerk, 27/4. Herhalingen: 1/5 (Zwolle), 2/5 (Leeuwarden), 3/5 (Leiden), 4/5 (Amsterdam). Uitzending: 4/5, 20.15 uur via Radio 4.

Terwijl de straten zich oranje kleurden voor de viering van Koninginnedag stonden het Nederlands Kamerkoor en de dirigent Peter Dijkstra stil bij vernietigde steden en het persoonlijke leed van oorlogsslachtoffers. In de Utrechtse Pieterskerk zongen de 24 zangers lange lappen zorgvuldig geformuleerde dichtregels in composities die Ton de Leeuw en Rudolf Escher aan de oorlog wijdden. Bij de Japanse componist Hikaru Hayashi (1931-2012) ging het anders toe. Hij begint zijn klaagzang met gestamelde woorden die mogelijk letterlijk zijn ontsnapt aan de lippen van een stervende in Hiroshima:

Alsjeblieft geef mij water, ah

Alsjeblieft laat het me drinken

Ik ben liever dood, ah

Alsjeblieft iemand

Water

Iemand

De lucht is verscheurd

Steden zijn verdwenen

Een rivier stroomt er doorheen 

In de laatste drie regels zwijgt de stem. Met de stad zijn ook de bewoners weggevaagd. Het gedicht besluit met een sobere constatering: alleen de natuur gaat onverstoorbaar door.

Tegenover de tekst, die door zijn directheid zo afwijkt van die van de andere composities op het programma, staan de minutieus uitgewerkte noten van Hayashi: indringende lijnen, met beweeglijk wenende vrouwenstemmen en dissonante koorklanken. Doordat Hayashi de zangers vaak synchroon laat zingen, is iedere lettergreep te volgen. Zo valt, zeker in de verbluffend lenige uitvoering van Peter Dijkstra en het Kamerkoor, de tegenstelling tussen de rauwe woorden en de precieze kleuring van de noten extra op.

‘Give me water’ is onderdeel van het programma Vrede en verdriet, waarmee het Nederlands Kamerkoor de oorlogsslachtoffers wil gedenken. In Bachs beroemde rouwcantate Actus Tragicus

kreeg het koor versterking van het blokfluitkoppel Erik Bosgraaf en Michael Form. Peter Dijkstra liet horen dat je voor sfeer en articulatie, kleur en vaart bij hem aan het goede adres bent, al lieten sommige koorzangers zich in hun solo’s niet van hun sterkste kant zien. In Gesualdo’s motetten uit de Responsoria voor de Goede Week, in Ton de Leeuws Elégie pour les villes détruites (1994) en in Rudolf Eschers Le vrai visage de la paix (1953) hoeft niemand de leden van het Nederlands Kamerkoor en zijn vaste gastdirigent nog iets wijs te maken.

Tijdens het 4 mei-concert in Amsterdam vervalt de compositie van Hayashi. Dan draagt Remco Campert in het Concertgebouw een aantal van zijn gedichten voor.

Biëlla Luttmer   

de Volkskrant, 30 april

        

Bruckner volgens Haitink en Van Zwol

Anton Bruckner: Vijfde symfonie. Koninklijk Concertgebouworkest o.l.v. Bernard Haitink. Amsterdam, Concertgebouw, 16/5. Herhaling op 18/5. Uitzending via Radio 4 op 27/5 om 14.15 uur.

Het Koninklijk Concertgebouworkest viert de maand van de chefs. Na Riccardo Chailly (de vorige) en Mariss Jansons (de huidige) schuift Bernard Haitink aan op zijn voormalige vaste stek aan de Van Baerlestraat. Hij richt de schijnwerpers op één symfonie, de Vijfde van Anton Bruckner, goed voor 80 minuten muziek. Wie haast heeft kan om vijf over half tien weer op de stoep staan, moe van de heftige emoties en een schat aan eenmalige ervaringen rijker.

De machtige Vijfde symfonie, de compositie die Bruckner ‘voor geen 1000 gulden nog eens zou schrijven’ gaat tot het uiterste. Hij sluipt op kousenvoeten binnen, met zacht geplukte celli en contrabassen, en lijnen van de alten en de violen die dicht tegen elkaar aan wrijven. Even houdt het orkest de adem in. Als na die stilte de koperblazers voluit gaan en de hoogte in schieten trekt er een schok door de zaal, zeker in de lezing van Bernard Haitink, eredirigent van het orkest.

Haitink, 83 inmiddels, heeft zijn visie op Bruckner jarenlang ververst en aangescherpt. Wereldwijd hebben de belangrijkste orkesten kennis gemaakt met zijn gedachten over de componist die het oude meerstemmige lijnenspel, de gewijde koralen en de registers van het kerkorgel heeft getransponeerd naar het symfonieorkest. In de Vijfde zet Haitink de extremen scherp aan, met contrabassen die zich klein maken en daar tegenover schallende trompetten.

Tegen een achtergrond van zacht getokkelde snaren blies de hobo in het langzame tweede deel een lome, schitterend getimede solo. Later, in het derde deel, zou Haitink met een uitnodigende zwaai van zijn linkerarm de devote componist veranderen in een man van de wereld. Met een lekker hoog tempo en een klarinet die uit de pas loopt stond er een frivole Bruckner op.

In de finale hernam Haitink met minieme handbewegingen de concentratie van het begin en na afloop stond het orkest als één man op om voor hem te applaudisseren.

Nauwelijks een kwartier later had Haitink zich herpakt. Fris liep hij de foyer in om het eerste exemplaar in ontvangst te nemen van de biografie die de Brucknerexpert Cornelis van Zwol net heeft uitgebracht. Zijn 800 pagina’s dikke levenswerk ligt vanaf deze week in de winkel. De lovende woorden die Haitink bij de uitreiking sprak maken nieuwsgierig naar de inhoud.

Biëlla Luttmer 

de Volkskrant, 18 mei 2012

  

Organisatorische horror bij ZaterdagMatinee

Opera
Giacomo Puccini: Tosca. Solisten, Groot Omroepkoor, Vocaal Talent Nederland, Radio Filharmonisch Orkest o.l.v. Pinchas Steinberg. Amsterdam, Concertgebouw, 19/5.
In Puccini’s Tosca gaat het er zelfs voor operabegrippen heftig aan toe. Die spanning zit in het orkest, waar de eerste akkoorden je al van je stoel blazen, in de aria’s die woelen in hersenregio’s ver weg van het bewustzijn, en in het verhaal. Dat is naargeestiger dan een griezelfilm van Hitchcock.
Voor de Tosca die in concertvorm in de ZaterdagMatinee ging, kwam daar een organisatorische horror bij. Al bij de voorbereiding waren er tenoren, bassen en baritons omgevallen en uiteindelijk net op tijd vervangen. Totdat de ster van de voorstelling, Violeta Urmana, de avond voor het concert afbelde. Met spoed kon Cellia Costea worden ingevlogen, een Roemeense sopraan die eerder bij de Nederlandse Opera in Mozarts ‘Figaro’ had gestaan. Ze had 20 minuten om met de dirigent de tempi door te nemen, een slok water te nemen en in haar avondjurk te stappen. Een halfuur later dan gepland kon de Matinee toch nog van start gaan.
Costea begon wat braaf aan haar vertolking van de rol van jaloerse zangeres die in elke vrouw op het doek van haar schilder Cavaradossi een rivale ziet. Toen er echt gevaar dreigde en ze hoorde hoe Mario Cavaradossi door de sadistische politiechef Scarpia wordt gemarteld, kreeg haar Tosca reliëf. Geholpen door de onderstroom die Puccini in de strijkerspartijen heeft gelegd maakte ze haar verscheurdheid voelbaar. Na haar subliem gezongen aria ‘Vissi d’arte, vissi d’amore’ lag de Grote Zaal van het Concertgebouw aan haar voeten.
Ook de mannelijke hoofdrollen van Cavaradossi (Giorgio Berrugi) en Scarpia (Carlos Almaguer) waren formidabel bezet. Berrugi heeft een stem die als een laserstraal door het orkestgeluid heen klieft. Als hij met de dood voor ogen naar de sterrenhemel kijkt en zijn laatste aria zingt, weet hij echt te ontroeren. De donderkracht van Almaguer lijkt gemaakt voor de rol van Scarpia. Hij kreeg stevig weerwoord van het Groot Omroepkoor en de jonge zangers van Vocaal Talent Nederland.
De man die alles bij elkaar hield was Pinchas Steinberg, operadirigent van statuur. Met heldere gebaren en lenige tempi stuurde hij het Radio Filharmonisch Orkest door de partituur.         
Hulde aan Steinberg, Costea, Berrugi en Almaguer. En aan Mauricio Fernández, verantwoordelijk voor de casting in de Matinee, die de trein op de rails wist te houden.
Wie de smaak te pakken heeft en een geënsceneerde Tosca wil meemaken kan in mei 2013 bij Opera Zuid terecht.
Biëlla Luttmer
de Volkskrant, 21 mei 2012

Slagwerkspektakel met rozig gonzende pauken

Varèse, Reich, Keuris, Diderik Wagenaar, Higdon. Colin Currie, Symfonieorkest van het Koninklijk Conservatorium, Residentieorkest o.l.v. Antony Hermus.  Den Haag, Schönbergzaal, 26/5.

Als het Residentieorkest doet waar het goed in is, vonkt het op de bühne. Met alle terechte kritiek op het Haagse ensemble zou je het bijna vergeten, maar er is ook nog een traditie hoog te houden. Dirigenten als Willem van Otterloo, Pierre Monteux en Hans Rosbaud maakten het in de vorige eeuw tot een zinderende broedplaats van nieuwe muziek. Tijdens het Slagwerkspektakel in Den Haag prikte er een vonkje hoop dat die frisse gretigheid opnieuw zou kunnen opvlammen.

Het eenmalige spektakel werd gehouden in de Schönbergzaal van het Koninklijk Conservatorium, de plek waar ooit Olivier Messiaen en zo veel andere grote componisten hun meestercursussen gaven. De dirigent Antony Hermus (38), die al op zijn 29^ste in de Duitse stad Hagen werd benoemd als Generalmusikdirektor en vervolgens in Dessau een mooie carrière heeft opgebouwd, was ervoor terug gereisd naar Nederland. Uit zijn slag spreekt exactheid en energie. Met zekere hand, hoog vanuit de schouders, leidde hij zijn eerste optreden met het Residentieorkest.

Vanuit de zachte mengkleuren van Diderik Wagenaars compositie Solenne, uit 1992 ging het naar een gierende klarinet en slagwerkexplosies in Edgard Varèses Intégrales (1925). De musici van het Koninklijk Conservatorium namen het stokje over in Tristan Keuris’ Catena (1988). Met Antony Hermus als sfeermaker schroeiden koperblazers zich aan het metaal van de slagwerkinstrumenten. En ziedaar: met een bloedmooie marimbasolo en rozig gonzende pauken lieten de Haagse slagwerkstudenten horen dat klank nog altijd de ruggengraat vormt van hun beroemde school.

Na de pauze was het podium weer voor het Residentieorkest. Voor Steve Reichs Variations (1979) met zijn langs elkaar schurende ritmes was de fine fleur aan slagwerkers uit de Nederlandse orkesten geplukt. In Jennifer Higdons filmische Slagwerkconcert (2005) schoof de Schotse virtuoos Colin Currie achter de marimba, de xylofoon, de woodblocks en andere slagwerkinstrumenten. Geweldig hoe een trits slagwerkers hem vanaf de achterste rij van het orkest als een schaduw volgden in zijn krachtige performance.

Jammer dat de euforie van deze uitdagende avond zich beperkte tot enkele honderden liefhebbers. Wat een verschil met Pinkpop, ruim 200 kilometer verderop, waar op datzelfde moment duizenden jonge mensen in de ban raakten van muziek die soms niet eens zo ver afstaat van de uitdagend swingende ritmes van deze sublieme Haagse slagwerkers.

Biëlla Luttmer

de Volkskrant, 29 mei 2012

Lucia di Lammermoor die staat

Wim Trompert heeft zijn revanche. Na een onwennige Don Pasquale is hij terug bij de Nationale Reisopera met een enscenering die staat. Zijn Lucia di Lammermoor, opnieuw een opera van Donizetti, speelt zich af in een tijdloos, scheef decor dat ruimte laat voor de wankele emoties van Lucia. Voor haar gevoelens is geen plek in de mannenmaatschappij waarin het draait om macht en waarin haar broer de dienst uitmaakt. Ze moet Edgardo, de man van wie ze houdt, verlaten voor ene Arturo. Haar leven eindigt met een waanzinaria die nog altijd doorklinkt in de hoofden van Emma Bovary en Anna Karenina.

Mooi dat Trompert zijn regie niet volstouwt met vondsten die afleiden van de grote, emotionele lijn. Hij zet in op een bruidsjurk die Lucia in een droom van haar lichaam rukt, lang voordat ze gedwongen wordt tot het huwelijk uit berekening, en laat zo haar onverklaarbare angsten zien. Aan het slot zorgt hij voor een verrassing. Als Lucia is weggekwijnd van verdriet, doorsteekt Edgardo zichzelf niet met een dolk, zoals het libretto voorschrijft. Hij is verslagen maar blijft overeind. Pas wanneer de kompanen van Lucia’s broer hun geweren op hem richten, valt hij.

De voorstelling wordt bij elkaar gehouden door een vernuftig toneelbeeld van John Otto, met schuine bruggen waarover legertroepen van verschillende kanten binnenvallen. Door een iets andere belichting ontstaat er een beekje en waan je je in een zacht, zomers landschap. Een breed videoscherm geeft uitzicht op zee, of, als Lucia haar leven verwoest ziet, een brandende stad.    

Voor een authentiek Italiaanse sfeer tekent Antonino Fogliani. Deze dirigent debuteert bij de Reisopera maar neemt een schat aan internationale ervaringen mee. Desondanks klonk het eerste bedrijf bij het Gelders Orkest en ook bij de solisten wat onzeker. Pas na de pauze groeide het zelfvertrouwen en begonnen de strijkers en blazers steeds vrijer te ademen bij Fogliani’s zorgvuldig gekozen tempi.

De kwade genius Enrico, broer van Lucia, krijgt in powerbariton Roland Wood de stem die hem toekomt en ook Gregory Warren (Arturo, aan wie hij zijn zus uithuwelijkt) is met smaak gecast. De Finse bas Mika Kares is groots als priester maar de glansrollen zijn voor Peter Auty (Edgardo) en de Bulgaarse Petya Ivanova (Lucia). Vooral Ivanova, die in de eerste scènes een matte indruk maakte, laat aan het slot alle reserves varen.

Bebloed en verwilderd zit ze op de rand van het podium. Haar leven is verwoest. In haar slotaria gaat ze een dialoog aan met een fictieve gesprekspartner, de solofluitist van het orkest. Vanuit een meisjesachtig eenvoudige toon zingt ze langzaam maar onontkoombaar op haar dramatische ondergang af. Alleen al voor die aria én voor de fluitist van het Gelders Orkest loont het de moeite naar Arnhem, of Den Bosch, of Groningen te reizen.

Donizetti: Lucia di Lammermoor. Nationale Reisopera. Solisten, Koor van de Nationale Reisopera, Het Gelders Orkest o.l.v. Antonino Fogliani. Regie: Wim Trompert. Vormgeving: John Otto. Enschede, Wilminktheater (12/5), vervolgens tournee. Uitzending op 2/6 via Radio 4.

de Volkskrant, 14 mei 2012

De harteklop van Riccardo Chailly

muziek

Brahms, Sjostakovitsj. Leonidas Kavakos, Gewandhausorchester Leipzig o.l.v. Riccardo Chailly. Amsterdam, Concertgebouw, 7/5.

Onder muziekjournalisten was het een jaar of tien geleden een sport: de tijd klokken die Riccardo Chailly, toen nog chef-dirigent van het Concertgebouworkest, nodig had voor een compositie en kijken hoe dicht die in de buurt kwam van de uitvoering van een dag later. Meer dan seconden verschil was er nooit. Het zegt iets over de ongelooflijke innerlijke hartslag van de voormalige slagwerker. Een avond Chailly was een avond zorgvuldig doordachte gedrevenheid.

Hij was weer even in Amsterdam, nu met het Gewandhausorchester Leipzig, waar hij sinds 2005 het chefsstokje zwaait. Ook met dit eerbiedwaardige instituut zitten zijn tempokeuzes gebeiteld, zeker als hij gezelschap krijgt van Leonidas Kavakos. Deze Griekse violist, tegenwoordig ook dirigent, nam in het Eerste vioolconcert van Sjostakovitsj de gelaten, bijna vermoeide sfeer in het nachtelijke openingsdeel over maar zweepte Chailly vervolgens op tot een gedenkwaardige apotheose. Voorafgaand aan de finale gaf hij in zijn cadens, vrijplaats voor een persoonlijke invulling van de noten, de aanzet voor een ontknoping die reikte naar de superlatieven van snel, geprononceerd, uitzinnig.

Met schrijnende toon kerfde hij Sjostakovitsj’ handtekening in een compositie die was ontstaan tijdens de zwaarste jaren van Stalinistische onderdrukking. Die klonk als een woedend gebed. De musici van het Gewandhausorchester lieten zich door het spel van Kavakos aansteken. Een gloeiende althobo, onvermoede zangerigheid van een tuba, slagwerkers die van hun plek achteraan op het podium oprukten naar de frontlinies – zo kan alleen een toporkest klinken. Na een uitzinnige finale vielen Chailly en Kavakos elkaar uitgeput in de armen: een fenomenale orkestleider en een violist die diens wildste tijden wist te kloppen.

Niet eenvoudig om na dat emotionele moment terug te komen. In de Derde symfonie van Brahms  lukte het maar gedeeltelijk de euforie om te zetten in een klassiek vormgevoel van hetzelfde sublieme niveau. De van oudsher donkere klank van de Leipzigers had Sjostakovitsj’ Vioolconcert extra lading gegeven. In de dicht geïnstrumenteerde gedeelten van de Brahmssymfonie zorgde het voor een vettige aanslag op de klank. Daar stonden lichtere passages tegenover die open en helder klonken. En bij een Italiaan is de menselijke stem nooit ver weg. In het beroemde derde deel kon je ervaren hoe Chailly’s zangersbloed door de Duitse noten heen brak.

Het komende seizoen komt Riccardo Chailly terug bij het Koninklijk Concertgebouworkest. Het wordt zijn eerste optreden als gastdirigent bij het orkest waar hij in 2004 als chef vertrok.

Biëlla Luttmer 

de Volkskrant, 9 mei 2012