Tapdance van Louis Andriessen: onder laagje vernis loert het verval

Zaterdagmatinee: Andriessen, Namavar, Reich, Adams. Colin Currie, Gerard Bouwhuis, Pauline Post, VocaalLAB, Asko|Schönberg o.l.v. Reinbert de Leeuw

Amsterdam, Concertgebouw, 24/5

Na een problematische uitvoering van zijn vorige werk, Mysteriën, door het Concertgebouworkest, kan Louis Andriessen terugzien op een indrukwekkende première van Tapdance, de nieuwe compositie die hij schreef voor zijn eigen 75ste verjaardag op 6 juni. Basgitaar, saxofoons en drumstel schuiven aan bij de musici van het Asko|Schönberg. Colin Currie, de Britse slagwerker, treedt aan als tapdanser die niet de tapschoenen aantrekt, maar met stokken een houten plaat op een tafeltje bespeelt. De dans is belangrijk in het stuk, maar tegelijkertijd is het niet meer dan een dun laagje vernis. Vlak onder de oppervlakte loert het verval.

Meteen al zijn er signalen dat het 15 minuten durende werk over meer gaat dan over speelse virtuositeit. Dwars door de harmonieuze inleiding van de pianisten Pauline Post en Gerard Bouwhuis heen zijn er niet alleen fijnzinnige houtblazers- en harpklanken, maar dringt zich af en toe een brutale schreeuwtoon op.

Er ontstaat een swingend dansritme, met basgitaar en koperblazers, waarop Currie met rake accenten zijn danssolo speelt.

Maar dan zijn er trompetten die zacht maar dwingend onheil aankondigen. Currie loopt traag van zijn tapinstrument naar de marimba en de sfeer slaat om. Tijdens zijn grote solo is hij alleen.

Ook de weg naar de laatste episode van Tapdance legt Currie af met een theatrale traagheid. Links op het podium staat één pauk. Tastend met zijn voet verstemt hij het instrument in een aangrijpend duet met slagwerkers van het Asko|Schönberg. En dan is er het slot, met trage onheilsklappen op de pauk en een korte herinnering aan de bigband waarmee de tapdanser triomfen vierde. Het einde is eenzaam als een leven dat ophoudt te bestaan.

Andriessens nieuwe werk werd omringd door oude, beproefde composities: Eight lines van Steve Reich, en Grand piano music van John Adams. En door een nieuw, enerverend werk van Reza Namavar (33), Versnelheijdsbinderh. Met tromgeroffel en kopergeschal komt het binnen, fel heen en weer schietend tussen uitzinnig en introvert. Namavar weet zijn ideeën uitstekend te doseren en buit de contrasten uit, soms te opzichtig, vaker knap getimed. Hij houdt je aandacht vast met sirenes en rare stijlsprongen die door het Asko|Schönberg en de dirigent Reinbert de Leeuw briljant werden neergezet.

Biëlla Luttmer

de Volkskrant, 24 mei 2014

Belvédère wordt beatbox

Vandaag verandert Museum Belvédère in Heerenveen in een gigantisch muziekinstrument. Zes musici bespelen de materialen waaruit het gebouw bestaat: het hout, glas, steen, metaal, de kunststoffen. Ook het geruis van de elektrische apparatuur doet mee in Tasten, een compositie van Arnold Marinissen, de uitvinder van de kunst van het musiceren met gebouwen.

De geschiedenis van Tasten begon vorig jaar. Toen ontdekte Yoram Ish-Hurwitz, pianist en initiator van het Festival Oranjewoud, dat het gebouw eigenlijk al een instrument is. De betonnen platen aan de glazen pui bleken allemaal hun eigen toon te hebben, alsof ze zijn gestemd. Belvédère hoefde alleen nog bespeeld te worden.

Ish-Hurwitz: 'Nee, we gaan zeker niet hard trommelen tegen de pui van het museum. Toen het gebouw werd neergezet, moesten er bomen worden gekapt waarin veel vleermuizen woonden. De platen bieden nu beschutting aan de diertjes.'

Behoedzaam, om het dierenleven niet te verstoren, gaan de musici aan de gang. Met soms maar een wrijfbeweging van een vinger brengen de leden van het Amstel Saxofoonkwartet, de slagwerkster Ryoko Imai en Ish-Hurwitz de platen tot klinken. Het zachte geluid dat ze voortbrengen wordt opgevangen door microfoons en gesampled, samen met de overige materialen die ze ín het museum gaan bespelen.

Binnen, in het auditorium van Belvédère, zit bij de première niet alleen publiek, maar ook Arnold Marinissen. Achter zijn mengpaneel kiest de componist de klankcombinaties voor zijn stuk. Het publiek kan via camera's zien hoe de musici aan de gang zijn. Achtereenvolgens komen ze het auditorium binnen en beginnen ze aan het gedeelte van Tasten dat geschreven is voor hun eigen, vertrouwde instrumenten.

Dat is de passage waarop ze tijdens hun eerste repetitie hard aan het studeren zijn. Marinissen heeft een partituur geschreven waar Ish-Hurwitz en de andere musici hun handen aan vol hebben. Op een teken van de Ryoko barsten ze los in een explosie van springerige, nauwkeurig in elkaar grijpende bouwsteentjes.

Na afloop is Yoram Ish-Hurwitz enthousiast: 'Het stuk zit geweldig goed in elkaar. Gelukkig blijft het niet bij één uitvoering. We gaan in ieder geval de Hermitage bespelen, tijdens het Grachtenfestival, en het Groninger Museum tijdens het Peter de Grote Festival. Ik ben benieuwd naar de klankverschillen tussen die gebouwen. Ook zijn we benaderd door de organisatie van Leeuwarden, de culturele hoofdstad van Europa van 2018. Het is mijn droom om een tournee te maken langs gebouwen in alle tien steden die vanaf 2014 achtereenvolgens culturele hoofdstad zijn geweest. Dat zou recht doen aan de unieke kwaliteiten van dit werk.' 

                                                                 Yoram Ish-Hurwitz 

Biëlla Luttmer
de Volkskrant, 23 mei 2014

Abbado brengt de noten terug naar hun uiterste eenvoud

Aan het begin van dit jaar stierf Claudio Abbado, de dirigent aan wie ijdel maestrogedrag vreemd was. Als je hem ziet staan op de cover van de live-cd die is gemaakt van zijn laatste concert met zijn Lucerne Festivalorkest, lijken ziekte en dood nog eindeloos ver weg. Ook de kloppende bloedstroom die hij door de hele Negende symfonie van Bruckner stuurt, heeft een kerngezonde kracht.

Hij pompt de noten niet op, maar brengt ze terug naar hun uiterste eenvoud. Daarmee boort hij een kant van de componist aan die je zelden hoort voorbijkomen. Grote Brucknerdirigenten zoeken het nu eenmaal meestal in breedte als het gaat om het treffen van een klankkarakter. De frisse oprechtheid die Abbado in de Negende aantreft, leidt tot een ontdekking van een kant van Bruckner die misschien wel samenvalt met het gevoel achter de tekst die hij bij zijn symfonie schrijft: Dem lieben Gott.

Bruckner: Negende symfonie
Lucerne Festival Orchestra o.l.v. Claudio Abbado
Deutsche Grammophon

Biëlla Luttmer
de Volkskrant, 13 augustus 2014

Oswald von Wolkenstein - The Cosmopolitan

The Cosmopolitan
ensemble Leones o.l.v. Marc Lewon
Christophorus

Vechtpartijen, seks, vreemdgaan - de liederen van de eenogige Oswald von Wolkenstein (rond 1376-1445) zijn ermee doorspekt. Maar er is meer te melden over de man uit Zuid-Tirol.

Naast de talrijke bezoeken aan Hübschlerinnen, zoals de pleziermeisjes in zijn regio werden genoemd, was hij actief als diplomaat, dichter en koninklijk adviseur. Zijn naam duikt op in meer dan honderd documenten, onder meer als bestormer van Ceutas, dat hij beschrijft als 'wunnikliches paradis' van Noord-Afrika. De wonderen die hij op zijn reizen ontmoet, zijn in zijn composities terug te horen.

Uit de overgeleverde handschriften heeft Marc Lewon, artistiek leider van Ensemble Leones, een greep gedaan die laat horen hoe veelkleurig die invloeden zijn. Begeleid door een luit, harp, fluit, draailier, ratel en koehoorn brengen de zangers van het ensemble ons iets dichter bij de tijd waarin de Renaissance doorbrak.

Biëlla Luttmer

de Volkskrant, 21 juni 2014

Verglijdende microtonen scheppen een desoriënterende sfeer

Germanus, Jeths, Fitkin, Rossi, Nancarrow, Volans. Calefax Rietkwintet. Licht: Floriaan Ganzevoort. Amsterdam, Concertgebouw, 24/3. 

Calefax Rietkwintet

Wijd uit elkaar staan de leden van het Calefax Rietkwintet op het podium van het Concertgebouw. Het is donker in de Kleine Zaal. Als basklarinettist Jelte Althuis een korte, losse noot speelt, schijnt er een goed getimede felle spot op Olivier Boekhoorn, de hoboïst die een eindje verderop staat. Althuis kijkt verward om zich heen, maar er is niks mis. Het gaat over desoriëntatie tijdens dit strak ritmische pingpongspel tussen de lichtman Floriaan Ganzevoort en de vijf blazers.

Die kiezen een nieuwe positie en de muziek verandert, krijgt het karakter van een cabaret in de jaren twintig van de vorige eeuw, maar de tonen zijn vertekend als de figuren op een schilderij van Salvador Dalì. Ze glijden weg van de vertrouwde, vast omlijnde klanken en het licht komt ineens van beneden, van warmgeel flakkerende gloeilampen.

Nur für Verrückte, Alleen voor gekken, noemde Sander Germanus zijn nieuwe compositie voor rietkwintet, recording en spotlights. ‘Toegang kost je je verstand’ is de ondertitel.

Germanus, 41, verwijst ermee naar een fragment uit Herman Hesses roman Der Steppenwolf (1927), waarin de hoofdpersoon terechtkomt op een gemaskerd bal waar duiveltjes spelen in een orkest en waar hij bedwelmt raakt door de vele hallucinerende indrukken. Germanus zet verglijdende microtonen in om de desoriënterende sfeer van dit Magische theater te treffen. Dat lukt hem uitstekend. Als aan het slot van de compositie het licht aangaat en reële klanken het overnemen, voel je de verwarring met Hesses personage mee.   

Ook Willem Jeths (54) is uitstekend op dreef. In zijn nieuwe compositie Maktub kiest hij een loom tempo en warme, lage akkoorden waar een hoge melodielijn bovenuit priemt. Maktub, Arabisch voor ‘het is geschreven’, is, net als het werk van Germanus, voortgekomen uit een literaire bron: Goethes dichtwerk West-östlicher Divan. Begin en einde, geboorte en dood, zijn ‘immer fort dasselbe’. Waar het Jeths om gaat is wat daartussen ligt. Dat is bekend, dat is geschreven, dat is Maktub.   

De Nederlanders Jeths en Germanus mogen er wezen. In het programma van Calefax krijgen ze gezelschap van de internationale muziekvernieuwers Kevin Volans (Zuid-Afrika), Michelangelo Rossi (Italië), Conlon Nancarrow (VS) en Graham Fitkin (Groot-Brittannië) maar hun bruisende ideeën blijven naast die beroemdheden fier overeind.

Biëlla Luttmer

de Volkskrant, 26 maart 2014

Geknakte poppen als dubbelgangsters Lucia di Lammermoor

Opera

De Nationale Opera. Donizetti: Lucia di Lammermoor. Regie: Monique Wagemakers. Solisten, koor van De Nationale Opera, Nederlands Kamerorkest o.l.v. Carlo Rizzi. Amsterdam, Nationale Opera & Ballet, 14 maart. Tot 6 april. Uitzending: 27 maart, live via Radio 4. 

Jessica Pratt als Lucia di Lammermoor

Tegen het einde van Il gattopardo, de roman van Tomasi di Lampedusa, hoort de stervende held van het verhaal een draaiorgel spelen. De finale van Lucia di Lammermoor klinkt door de straten van Sicilië: Tu che a Dio spiegasti l’ali, Jij die je vleugels naar de hemel spreidde – de aria die erotiek en dood met elkaar verzoent.

Met die aria komt het toch nog goed. Het geluk dat Lucia en Edgardo bij hun leven is ontzegd, is gesublimeerd tot muziek. De klanken gaan door terwijl Edgardo, die zijn hart met een dolk heeft doorboord, sterft. Na afloop stap je ermee in de metro naar huis en ook de volgende dag zitten ze nog vers in je geheugen. Het drakerige verhaal ben je dan allang kwijt.   

Bij De Nationale Opera, zoals De Nederlandse Opera tegenwoordig heet, weten ze dat. Alle troeven hebben ze gezet op die finale, waarin Lucia, gek geworden van verdriet, haar waanzinsaria zingt en waarin haar Edgardo, ondersteund door een cello, zijn laatste woorden stamelt.

Ze hebben er de Australische sopraan Jessica Pratt voor naar Amsterdam gehaald, een van de beste Lucia’s die er wereldwijd te vinden zijn. Ze schreeuwt haar verdriet niet uit maar houdt het klein, ook als de hoogste noten smeken om krachtige uithalen. Die beheersing betaalt zich terug in een zaal die de adem inhoudt. Als in haar beroemde waanzinsscène met een ragfijne topnoot de ontlading komt, juicht niet alleen het publiek, maar is er ook applaus van Carlo Rizzi, de dirigent, en de musici van het Nederlands Kamerorkest.

Dan moet de finale van Edgardo nog komen. Tegen alle regels van de door primadonna’s gedicteerde cultuur in, heeft Donizetti ze toebedeeld aan de tenor, zodat aan het slot van de opera de hoogtepunten over elkaar heen buitelen. De laatste, verzoenende woorden zijn voor Ismael Jordi, de Edgardo uit Jerez de la Frontera, die voor deze laatste aria zijn mooiste, meest genuanceerde frases heeft bewaard.

De bariton Marco Caria zingt de rol van Lucia’s broer, aanstichter van het verderf. Hij begint wat rauw maar laat naarmate de voorstelling vordert een menselijkere kant van zijn rol aan het woord.

De enscenering van Monique Wagemakers is ruim zes jaar oud. Ze laat de machteloosheid van Lucia zien door haar evenbeeld in poppen neer te zetten die naarmate de voorstelling vordert steeds meer geknakt raken. Toch lukt het haar niet een pregnante visie op het stuk te geven. De voorstelling blijft statisch en eendimensionaal. Ook in het toneelbeeld mis je gelaagdheid. Het wordt gedomineerd door een ielig bed, dat wankelt onder het niet geringe gewicht van Lucia, en een kille, lege ruimte. De trage tempi van Carlo Rizzi maken het er niet beter op, al weet hij zijn solisten wel te ondersteunen op plekken waar het ritmisch lastig wordt.

Het koor, omgedoopt tot Koor van De Nationale Opera, is goed in vorm en als Lucia tijdens haar waanzinsscène wordt begeleid door de onaardse klanken van een glasharmonica – geniale vondst van Donizetti – is het alsof ze samen met het romanpersonage van Lampedusa en al die andere ongelukkigen wegvliegt naar een wereld zonder beperkingen.

Biëlla Luttmer

de Volkskrant, 17 maart 2014 

Het Orkest van de achttiende eeuw lonkt voorzichtig naar de opera

Beethoven. Kristian Bezuidenhout, Orkest van de Achttiende Eeuw o.l.v. Kenneth Montgomery. Amsterdam, Muziekgebouw aan ’t IJ, 5/2. Tot 7/2. Van 8 tot 10/2 in de Doelen, Rotterdam. 

De geluksmachine, zelfgekozen subtitel voor het Orkest van de Achttiende Eeuw, moet blijven draaien. Nu Frans Brüggen, die de bouten en de radertjes voor het apparaat in elkaar knutselde, steeds zwakker wordt, kijkt het orkest naar opvolgers voor de dirigent.  

Vorig jaar zagen we Ed Spanjaard in Rotterdam aantreden in een formidabele uitvoering van Mozarts opera Così fan tutte. Nu is het de beurt aan Kenneth Montgomery, de Ier die gevormd werd door de oude school van Celibidache en die, net als Spanjaard, een operakenner is. Niet uitgesloten dat het orkest zijn positie op dat terrein wil versterken. Juist de opera bleek bij Brüggen een zwakke plek. Zat hij bij de Così van Spanjaard nog een in rolstoel in de zaal, nu was hij afwezig – herstellende van een operatie.

Voor Montgomery staat er nog geen opera in de steigers. Hij begint met een beproefde Beethovenserie: alle pianoconcerten, inclusief een aantal dansen en een solo voor posthoorn die we al kennen van eerdere uitvoeringen. Ook Kristian Bezuidenhout en zijn fortepiano van de Weense bouwer Graf zijn oude bekenden. Toch klinkt het orkest onder Montgomery anders. Onmiddellijk valt op hoe fijn hij de verhouding tussen de piano en de strijkers in het orkest nuanceert. Ook de mooie spreiding van de basklank en de timing van de felle trompetten nemen je onmiddellijk voor hem in.

Kenneth Montgomery, zeventiger inmiddels, leidde het orkest al eerder tijdens een tournee. Zelfs als je zijn gezicht niet ziet, vertellen zijn handen wat hij van de orkestleden verwacht. Met een uitgestrekte wijsvinger zette hij de musici op scherp. Even later daagde hij met soepel vloeiende armbewegingen de zangkwaliteiten van de blazerssectie uit.

Kristian Bezuidenhout is in topvorm, zeker in Beethovens lyrische Tweede pianoconcert. ‘s Ochtends had hij wat zitten experimenteren met de thema’s van het stuk, vertelde hij na afloop van het concert. ’s Avonds klonk er een cadens die alle stijlkenmerken van Beethoven had en toch gloednieuw was: cadeautje van Bezuidenhout.

In het orkest kon je zien hoe de solofluitist met stralende ogen naar links keek, naar de plek van de hoboïst, terwijl Kristian Bezuidenhout de tijd nam om Beethovens Eerste en Tweede concert ontspannen te laten uitademen. De geluksmachine draait op volle toeren – met dank aan Kenneth Montgomery.

Biëlla Luttmer  

de Volkskrant, 7 februari 2014