Jonas Kaufmann op zijn smeuïgst

Operette mag weer. De Nationale Opera speelt volgende maand het luchtige L' étoile van Chabrier. In het Duitse taalgebied roert Jonas Kaufmann zich met oude meezingers als 'Irgendwo auf der Welt' en 'Hab' ein blaues Himmelbett', ontstaan in het Berlijn van de jaren twintig, toen uit Amerika de jazz overwaaide en componisten als Lehár, Kálmán en Abraham infecteerde.

Dat doet Kaufmann zo oprecht dat je onmiddellijk valt voor de smeuïge melodieën en de boterzachte teksten. Het waren de liederen die zijn grootouders voor hem zongen. Opmerkelijk: hij neemt ze even serieus onder handen als de Wagner- en Verdirollen waarmee hij de podia veroverde.

Alleen de grootste waaghalzen onder de tenoren durven het acrobatische 'Lied vom Leben des Schrenk', uit een operette van Künneke, op de plaat vast te leggen. Kaufmann zet al zijn vertellerskunst in en komt moeiteloos uit op de hoge c - een mooi tegenwicht voor de jolige liedjes over divanpopjes en blauwe hemelbedden. 

Biëlla Luttmer

de Volkskrant, 24 september 2014

Du bist die Welt für mich

Jonas Kaufmann

Sony

Aimard maakt van Bach een tussendoortje

Voor Svjatoslav Richter en Glenn Gould waren het de werken waarmee ze hun leven lang bezig bleven: Bachs Wohltemperierte Klavier, waarin de componist in twee series van 24 preludiums en fuga's alle majeur- en mineurtoonsoorten aandoet. 

Pierre-Laurent Aimard is beroemd om zijn interpretaties van eigentijdse composities. Bach klinkt bij hem als een tussendoortje. Zeker de technisch eenvoudigere stukken jast hij erdoor alsof hij de noten voor het eerst ziet: hij fladdert nonchalant over spannende wendingen heen alsof hij niet de moeite heeft genomen verder te kijken dan de kale nootjes. Jammer.

Biëlla Luttmer
de Volkskrant, 24 september 2014

Pierre-Laurent Aimard
Bach: Das wohltemperierte Klavier
Deutsche Grammophon

Miskende opera krijgt bloedstollende uitvoering

opera (concertant)

Tsjaikovski: Mazeppa. Solisten, Groot Omroepkoor, Radio Filharmonisch Orkest o.l.v. Alexander Vedernikov

13/9, Concertgebouw, Amsterdam

Het verhaal van Tsjaikovski's opera Mazeppa zou je in de krant van vandaag kunnen aantreffen: de machtige Rus Kotsjoebej gedood door Oekraïense rebellenleider Mazeppa.

Toen hij rond 1883 Poesjkins gedicht Poltava koos als basis voor zijn compositie, was Oekraïne al eeuwenlang het gebied waaraan werd getrokken door inheemse Kozakken, de Russische tsaar, Poolse machthebbers en zelfs Zweden.

Omgeven door indrukwekkend geïnstrumenteerde massascènes ontvouwt zich het verhaal van de liefde van de oude, machtige Mazeppa voor het meisje Maria. Haar vader Kotsjoebej, gezongen door deZwitsers-Oekraïense bas Vitali Kovaljov, is politiek gezien de mindere van zijn vriend Mazeppa, maar zijn liefde voor Maria wint het van zijn verlangen naar macht. Hij eist dat Mazeppa zijn dochter teruggeeft aan haar ouders. Mazeppa laat haar zelf kiezen, wetende dat ze verliefd is en bij hem wil blijven, en dat hij haar daarmee het doodvonnis van haar eigen vader laat tekenen.

Mazeppa is een miskende opera, veel minder geliefd dan Jevgeni Onjegin of Schoppenvrouw. Veelzeggend: voor de Russische dirigent Alexander Vedernikov stond de compositie voor het eerst op de lessenaar, maar zijn opwinding over de ontdekking van het werk maakte hij voelbaar in zijn bloedstollende uitvoering.

Hij liet in de contrabassen en pauken van het Radio Filharmonisch Orkest legers oprukken en trok je mee naar het verdriet van een vrouw die weet dat haar echtgenoot in een dodencel zit en wordt onthoofd. Niemand die dat meer invoelbaar kan maken dan Ekaterina Sementsjoek, de mezzosopraan met de verzengende laagte die je ook aantreft op speellijsten in Salzburg en New York.

Het Groot Omroepkoor was op dreef. De mannen schoten met scherp toen ze samenvielen met de geplukte basnoten in het orkest. Het vrouwenkoor liet de tranen van Maria's moeder op het publiek vallen.

Het tweede bedrijf is voor Kotsjoebej, de man die wacht op zijn beul. Je wordt meegevoerd in de gevoelens van de terdoodveroordeelde - een van de meest aangrijpende scènes van de opera. Ook Mazeppa wordt meer dan een machtsbeluste heerser. De Georgiër Lado Ataneli geeft in een lange monoloog zijn liefde voor Maria reliëf. Uiteindelijk zijn er louter verliezers. Maria, gezongen door de tintelend Petersburgse sopraan Gelena Gaskarova, wordt waanzinnig. Op de klanken van een slaapliedje sterft haar jeugdvriend Andrej (Vsevolod Grivnov) in haar armen. Lado Ataneli, de Mazeppa, bleef in zijn rol, en sprong bij het juichende slotapplaus op de dirigentenbok om zijn zege van deze Zaterdagmatinee te claimen.

Biëlla Luttmer

de Volkskrant, 15 september 2014

Haitinks orkest is fijnmazig zenuwstelsel

Berg, Wagner, Mahler. Anne Schwanewilms, Radio Filharmonisch Orkest o.l.v. Bernard Haitink. Amsterdam, Concertgebouw, 6/9. Vanavond NPO 2, 24 uur.

Zestig jaar geleden stond Bernard Haitink voor het eerst voor het Radio Filharmonisch Orkest. Het was de zomer van 1954, het dirigentenconcours van de Nederlandse Radio Unie was in volle gang en de jonge Haitink dirigeerde Vorspiel en Liebestod, begin en slot van Wagners Tristan und Isolde. De poorten zwaaiden open voor de grootste dirigentencarrière ooit in Nederland: via het Concertgebouworkest ging het naar Londen, Berlijn, Boston, Chicago.

Mooi dat Haitink voor zijn jubileumconcert uit al die wereldnamen het Radio Filharmonisch heeft gekozen, al zullen we nooit weten in hoeverre zijn recente botsing met de directie van het Concertgebouworkest daarbij een rol heeft gespeeld.

Met Vorspiel en Liebestod opende hij ook zijn feestconcert. In de bomvolle Grote Zaal van het Concertgebouw luisterden echtgenote Patricia, kinderen en kleinkinderen naar werken die hem al decennialang begeleiden: Mahlers Vierde, Sieben frühe Lieder van Alban Berg en die verzengende akkoorden van Wagner, waarin verlangen en dood elkaar aanraken.

Wat direct opvalt: het zijn niet de uitersten, het hoog en het laag, die bij Haitink de dienst uitmaken, maar subtiele kleurverschuivingen in de middenregisters. Daar klopt het hart, van daaruit stroomt het bloed naar de fluiten, de hobo's, de fagotten en contrabassen. Voor hem is het symfonieorkest niet één groot klanklichaam maar een fijnmazig zenuwstelsel dat hij met een gedachtenprikkel kan aanzetten tot een oneindig aantal schakeringen - een unicum in de wereld.

In Alban Bergs liederen kiest hij voor halftinten die fraai mengen met de tere wereld die sopraan Anne Schwanewilms aanboort. Verbluffend hoe hij de volle rijkdom van Bergs nog altijd opzienbarende instrumentatie tot bloei laat komen. Je hoort het orkest van symfonieformaat veranderen in een kamerensemble: ineens priemt een trompet door het strijkerstapijt heen.

De Vierde van Mahler is een van Haitinks greatest hits. Meer dan 60 keer dirigeerde hij het werk. Laatst leidde zijn optreden nog tot files in de Londense binnenstad. Toch is er geen spoor van routine. De beginmaten klonken zelfs wat onvast - alsof hij à la minute had besloten het tempo drastisch te verlagen. De musici vingen het liefdevol op en lieten de sledebellen toch nog ritmisch rinkelen. Een jonge, lichtzinnige Mahler werd geboren, met in het tweede deel de sluier van een meesterlijk schrijnende verstemde viool.

Voordat het publiek kon uitbarsten in juichend applaus was er even paniek. Anne Schwanewilms, die in de finale een ode moest brengen aan het hemelse leven, was zoek. Hilariteit toen Haitink met een vragend armgebaar ging zitten op de stoel die voor de sopraan was bedoeld - vlak bij de plek waar hij ooit in hetzelfde orkest de tweede viool had gespeeld.

Biëlla Luttmer

de Volkskrant, 8 september 2014

Pierre Audi voert Schönberg zelf op in Gurre-Lieder

opera

Arnold Schönberg: Gurre-Lieder Regie: Pierre Audi

Solisten, Nederlands Philharmonisch Orkest, Koor van De Nationale Opera o.l.v. Marc Albrecht. Amsterdam, Nationale Opera & Ballet, 2/9. Tot 23/9. Live uitzending op 18/9 via NPO Radio4

Op harpklanken glijd je de droomwereld van Gurre-Lieder in, het verhaal van de onmogelijke liefde van de middeleeuwse Deense koning Waldemar voor Tove, een figuur die half vrouw is en half vogel. Een spreekstem voert je naar lengende schaduwen en naar dauwbetraande bloemenogen. Hij werkt als een toverstaf die je meeneemt naar ver weg en lang geleden. Dan verschijnt er, als in een film, een projectie met de naam van de componist, Schönberg, en het jaartal van de première, 1913. Geschilderde strepen worden mistflarden. De eerste enscenering in de honderdjarige geschiedenis van Gurre-Lieder lijkt een productie waarin je comfortabel kunt wegzakken.

Dat duurt maar kort. Het liefdesbed van Waldemar en Tove staat op de binnenplaats van een verlaten fabriekscomplex - betonnen muren, vuile ramen, onkruid. De koning is een gekwelde man met overgewicht die in kimono op de rand van zijn bed zit. Zijn geliefde zingt met haar betoverende stem: 'Al mijn rozen heb ik dood gekust terwijl ik aan jou dacht', maar onderwijl oogt ze als een zeer aardse, rijpe vrouw en Waldemar houdt afstand, alsof het niet over zijn eigen liefde gaat maar over een abstractie daarvan, te ver weg om ooit werkelijkheid te worden.

Om middernacht springt hij in de houding, salueert, trekt zijn koningspak aan. 'Onze tijd is om', zingt hij. Waar het bed stond, verschijnt een boompje - de bladeren vallen, het leven vloeit eruit weg. Koning Waldemar wordt overspoeld door waanbeelden.

Schönberg werkte meer dan tien jaar aan zijn compositie. In die tijd veranderde hij van een traditionele romanticus in de grondlegger van de bij uitstek a-romantische twaalftoonsmuziek. Zover gaat hij in Gurre-Lieder niet, maar aan het slot van het stuk gebruikt hij sprechgesang, het op toon vertellen van een tekst. Dat staat ver verwijderd van de taal waarmee hij begint.

Regisseur Pierre Audi heeft met zijn oer-enscenering van Gurre-Lieder een schitterende, natuurlijke vorm gevonden om die veranderende muziektaal onder één boog te vangen. Daarvoor introduceert hij passages voor spreekstem - magisch ingekleurd door de actrice Sunnyi Melles. Vanaf de proloog gaan zij een verbinding aan met het relatief moderne slot.

In zijn megaproductie - groot podium, enorm orkest, twee koren - legt hij de tegenstelling van de nietige mens en de macht van de natuur onder een vergrootglas. Ook het leger valt onder de natuurmacht. Na de dood van Tove overspoelt het als een verwoestende lavastroom de speelvloer - een overweldigend theatraal moment, dat de dreiging van de Eerste Wereldoorlog voelbaar maakt.

Dirigent Marc Albrecht laat het Nederlands Philharmonisch Orkest virtuoos schakelen tussen droom en werkelijkheid en ook de cast is fenomenaal, allereerst dankzij Burkhard Fritz als Waldemar en Emily Magee als Tove. Maar ook Anna Larsson (Waldtaube), Markus Marquardt (dronken boer) en Wolfgang Ablinger-Sperrhacke (droomfiguur Klaus Narr) zijn zangers die de magie in het stuk tot grote hoogte opvoeren.

Problematisch is de manier waarop Audi de liefde tussen Waldemar en Tove opvoert. Zelfs in hun droom houden ze afstand, zodat je de indruk krijgt van een middelbaar echtpaar met een bekoeld liefdesleven - niet de gepassioneerde droom waarvoor je je leven zou willen geven.

Aan het slot verschijnt Schönberg zelf op het podium. Meer dan honderd koorleden dragen het tenniskostuum waarin de componist zo vaak is gefotografeerd. Zonnebrillen beschermen hun ogen tegen het licht van de zon, in een verzengende klankorgie waarin het orkest en het koor een laatste keer met elkaar versmelten.

Biëlla Luttmer

de Volkskrant, 4 september 2014

Kermes en Genaux vechten elkaar de tent uit

Simone Kermes en Vivica Genaux, sopraan en mezzosopraan, vliegen elkaar in de haren op Rival Queens. Aangevuurd door Cappella Gabetta vechten ze vetes uit die in de 18de eeuw in de operahuizen speelden.

Destijds waren het de Italiaanse supersterren Faustina Bordoni en Francesca Cuzzoni die elkaar in het operamekka Londen naar het leven stonden. Niet de componisten maar de primadonna's regeerden op de podia. Ze eisten steeds hogere noten en halsbrekendere coloraturen.

Op de cd is het Kermes - hoge, klaterende stem - die haar troeven uitspeelt in de topnoten van haar aria uit Porpora's opera Adelaïde. De donker getimbreerde Genaux is de koningin van de sfeer. Als Berenice uit Ariosti's opera Lucio Vero trekt ze je moeiteloos mee in haar verdriet.

Ondanks de bokshandschoenen op de hoes vullen de dames elkaar aan in een respectabel rijtje cd-premières, ook uit Astianatte, de opera van Bononcini waarin de diva's elkaar lang geleden te lijf gingen. 

Biëlla Luttmer

de Volkskrant, 3 september 2014

Rival Queens

Vivica Genaux & Simone Kermes 

Sony

Met de flair van een schalkse vogelvanger

Komend najaar is Jean-Guihen Queyras weer present op de Cellobiënnale in het Muziekgebouw aan 't IJ, maar eerst houdt het Franse cellofenomeen zijn Beethoven-cd ten doop. Samen met Alexander Melnikov, zijn vaste klavierpartner, heeft hij niet alleen de sonates opgenomen maar ook de variaties die Beethoven maakte op werken van andere componisten. Zo is de aftrap voor Mozart. 'Ein Mädchen oder Weibchen', de aria van Papageno uit Die Zauberflöte, werd voor Beethoven het vertrekpunt voor een serie variaties.

Queyras en Melnikov blazen met een minimum aan vibrato en een overvloed aan flair de schalkse vogelvanger leven in. Mooi dat die speelsheid ook in de vijf sonates niet verdwijnt. Dan komt er nog een geniale dimensie bij: die van het fluisterende ruisen en het snelle schakelen tussen duister en licht. Je kunt Beethoven, de man met de grillige persoonlijkheid, bijna aanraken.

Biëlla Luttmer

de Volkskrant, 3 september 2014

Beethoven

Jean-Guihen Queyras, Alexander Melnikov 

Harmonia Mundi