Nieuw werk Rijnvos komt op als een natuurfenomeen

Richard Rijnvos: Barbara baccante. Salome Kammer, Nicolas Altstaedt, Symfonieorkest v/h CvA o.l.v. Judith Kubitz. 18/10, Cello Biënnale, Muziekgebouw aan 't IJ, Amsterdam. 

De Grote Zaal van het Muziekgebouw wordt stil, Judith Kubitz, dirigente van het Symfonieorkest van het Amsterdamse Conservatorium, sluipt de bok op. Naast haar een vormeloze rode bult, een stapel kleren waaruit de gestalte van Salome Kammer oprijst.

Als de violen inzetten, klinken hun snelle streekjes als vogels die net wakker zijn. Kammer, zangeres, performer, celliste, pakt de cello die naast haar ligt. Ze zucht en smeert hars op haar strijkstok op het ritme van de klanken in het orkest.

In Barbara baccante - ritratto di una cantatrice barocca, de nieuwe, meesterlijke compositie van Richard Rijnvos, komt de muziek op als een natuurfenomeen. Barbara is Barbara Strozzi, een van de eerste grote vrouwelijke componisten. Ze schreef liederen vol onvervuld verlangen. Rijnvos knipte de teksten van die liederen in stukken en ordende ze opnieuw.

Salome Kammer spreekt en zingt ze, met een steeds opgewondenere stem. Aan de andere kant zit Nicolas Altstaedt, hij speelt de mannelijke, virtuoze cellopartij. Het orkest pakt steeds heftiger uit, met vette bas-noten van de tuba. Barbara's liefde blijkt een schim die in het orkest verdwijnt - vluchtig, heftig en kort als de compositie van Rijnvos zelf.

Biëlla Luttmer

de Volkskrant, 20 oktober 2014

Lorenzo Gatto: een finalist rukt op

Is het toeval dat de toon van de Belgische violist Lorenzo Gatto iets weg heeft van die van de grote Nikolaj Znaider? Of heeft de jury van de Brusselse Koningin Elizabethwedstrijd gewoon een scherpe neus voor strijkers in de buitencategorie? Vast staat dat Gatto, 27 inmiddels, zijn hoge finaleplaats tijdens de editie van 2009 steeds meer waarmaakt.

Op zijn nieuwe cd van het Vioolconcert en de Romances van Beethoven laat hij horen dat hij is uitgegroeid tot een musicus die een eigenzinnige aanpak combineert met een gedegen kennis van de ontwikkelingen op het gebied van uitvoeringstradities. Kordate, onromantische inzetten laat hij geraffineerd ontsporen in momenten waarin hij zichzelf toestaat weg te dromen.

Hij laat zich begeleiden door het Kamerorkest Pelléas dat onder leiding van Benjamin Levy met vuur speelt in het extraatje op de cd: de ouverture Die Geschöpfe des Prometheus.

Biëlla Luttmer

de Volkskrant, 15 oktober 2014

Beethoven: Vioolconcert, Romances, Die Geschöpfe des Prometheus

Lorenzo Gatto, Kamerorkest Pelléas o.l.v. Benjamin Levy

Zig-zag territoires

Schumann met strijkers als die klinken als nerveus sidderende veulens

De spannendste dirigenten verdringen zich rond de symfonieën van Robert Schumann. De werken die zo vaak werden bekritiseerd om hun gebrekkige instrumentatie zijn ineens razend populair.

Simon Rattle speelt ze deze maand met de Berliner Philharmoniker integraal in New York en legde ze net vast op cd. Yannick Nézet-Séguin en Robin Ticciati gaan in hun nieuwe opnames voor een kleinere bezetting.

Vooral Ticciati, net benoemd tot chef van de Glyndebourne Festival Opera én chef van het Scottish Chamber Orchestra, laat horen dat de kritiek op Schumann meer te maken heeft met interpretaties dan met onvermogen van de componist.

Hij speelt met de balans tussen de kleinere orkestgroepen en laat de strijkers klinken als een kudde nerveus sidderende veulens die uit de omheining van de noten willen breken. Probeer dat met een groot bezet symfonieorkest maar eens voor elkaar te krijgen.

Biëlla Luttmer

de Volkskrant, 15 oktober 2014

Schumann: Complete symfonieën

Scottish Chamber Orchestra o.l.v. Robin Ticciati

Linn Records

Mahlers Negende in pocketformaat

Marc Daniel van Biemen, Annebeth Webb, Hein Wiedijk - wie ze niet kent van het podium van het Concertgebouw heeft ze wel gezien in de televisieserie Bloed, zweet en snaren. In Camerata RCO, het kamermuziekensemble van het Koninklijk Concertgebouworkest bespelen ze met nog dertien collega's de kleinere zalen.

Op hun nieuwe cd zetten ze het mes in de Negende symfonie van Gustav Mahler. De Duitse arrangeur Klaus Simon heeft er, naar voorbeeld van Mahlers tijdgenoot Arnold Schönberg, een glasheldere pocketbewerking van gemaakt waarin je zomaar een accordeon kunt horen opduiken onder de blazers.

Mooi zijn de momenten waarop de violisten hun kans grijpen om niet als groep maar in hun eentje een volvette Mahlertoon te maken. Met de voormalige KCO-slagwerker Gustavo Gimeno op de bok klinkt de symfonie niet alleen transparanter dan het origineel maar ook een stuk moderner. Schönberg zou ervan hebben gesmuld.

Biëlla Luttmer

de Volkskrant, 15 oktober 2014

Mahler/Simon: Negende symfonie

Camerata RCO

Gutman Records

84-jarige Loevendie schrijft uitbundige opera

Opera (concertant)

Theo Loevendie: The Rise of Spinoza. Solisten, Groot Omroepkoor, Vlaams Radio Koor, Radio Filharmonisch Orkest o.l.v. Markus Stenz
11/10 Zaterdagmatinee, Amsterdam

'Oranges, fresh butterrrrrr, cheese and eggs', roept een legertje koorzangers. Een trommelaar loopt voor het podium van het Concertgebouw langs, met achter hem een blokfluitspeler die een wijsje fantaseert. Zo tekent Theo Loevendie in zijn nieuwe opera The Rise of Spinoza het straatbeeld van Amsterdam in de 17de eeuw.

Tegen die achtergrond speelt zich een discussie af op niveau. Baruch Spinoza, 23 jaar oud, ziet de mens als onderdeel van de natuur en God als natuurwet. Daarmee gaat hij nog verder dan de vernieuwer Descartes, voor wie God menselijke trekken heeft. Zijn Sefardisch joodse leermeester slaat hem om de oren met verwijten - het begin van een historisch verhaal dat afstevent op de verbanning van Spinoza uit de Joodse gemeenschap.

Theo Loevendie, componist, jazzmuzikant, improvisator, heeft op zijn 84ste een werk voltooid in uitbundige, fel geschilderde kleuren. Met een koor dat Spaanse ritmes klapt, getuigt hij van zijn liefde voor tijdloze muziek uit verre streken, maar de vrijheid van de musici is zorgvuldig gestileerd. Zelfs de marktkooplui die hun waren aanprijzen, scanderen op toon. En als Spinoza discussieert met de rabbi botsen niet alleen hun denkbeelden, maar ook de karakters van de zangstemmen.

Er komen verleidingen op Spinoza's pad. Clara, de dochter van zijn latere docent Van den Enden (mooi sonoor gezongen door Marcel Reijans), is katholiek en wil hem bekeren. De filosoof houdt stand, ondanks de goudeerlijke meisjesstem van Katrien Baerts, die overigens ook schel kan schreeuwen. Dat zet Loevendie niet alleen gretig in, hij laat het ook nog eens uitmonden in virtuoos orkestgekrijs.

Als uiteindelijk dan toch de banvloek wordt uitgesproken, zijn het gesproken woorden die de kille uitsluiting van de filosoof bekrachtigen. In een schitterende synagoogscène wordt Spinoza uitgestoten, maar daarmee is de opera nog niet af. De slotscène gaat over verzoening, niet met de kerkelijke instanties, maar met Spinoza's volgelingen uit de Amsterdamse gemeenschap, alsof Loevendie wil zeggen dat vrede alleen uit de mens zelf kan komen, niet uit instituties.

Geen liefde op leven of dood - de kracht van The Rise of Spinoza zit dieper: in het orkest, dat met tamboerijn en ratel theater maakt van een weinig theatraal verhaal: in zangpartijen die helder als een fuga van Bach uitgekristalliseerd zijn en in de geniale toevoeging van een blokfluitspeler die geen aandeel heeft in het verhaal, maar juist daarom een spannende tegenhanger vormt van het grote Radio Filharmonisch Orkest. Niemand anders zou die partij zo fantasierijk kunnen invullen als Erik Bosgraaf.

Biëlla Luttmer

de Volkskrant, 13 oktober 2014

Staiers linkerhand galoppeert over de toetsen als een oprukkend leger

Andreas Staier: Diabellivariaties. Andreas Staier. Muziekgebouw aan 't IJ, 8 oktober.

Een concert van Andreas Staier is alleen al op papier een avontuur. Zo zette hij samen met zijn collega-pianist Alexander Melnikov eens Bachs preludes en fuga's tegenover die van Sjostakovitsj - klavecimbel tegenover piano - en maakte zo de spanning tussen beide composities én uitvoeringstradities voelbaar.

Nu nam hij in het Muziekgebouw aan 't IJ een veelheid aan Diabellivariaties onder handen op een schitterende kopie van een fortepiano van de oude Weense bouwer Conrad Graf.

Terwijl een ander al bang is dat hij zich vertilt aan de reeks van drieëndertig variaties die Beethoven schreef op het thema van Diabelli voegde Staier daar nog eens een hele trits onbekendere variaties aan toe.

Historisch gezien is die opzet interessant: de kersverse muziekuitgever Anton Diabelli had immers als reclamestunt voor zijn nieuwe bedrijf een vijftigtal componisten gevraagd een variatie te schrijven op een walsje van eigen hand. Schubert was van de partij, en ook trendy pianovirtuozen uit het begin van de negentiende eeuw als Kalkbrenner, Moscheles en het achtjarige pianowonder Liszt gingen aan de slag.

De eigenzinnige Beethoven liet zich niet in spelregeltjes vangen. Zijn Diabellivariaties werden dé Diabellivariaties: een lange, immens spannende serie waarin hij in drieëndertig afleveringen van een speelse flirt met het walsje via dreigmomenten en achtervolgingsscènes naar een ontknoping leidt die zo enerverend is dat zelfs zijn laatste pianosonates erbij verbleken.

Voor Andreas Staier, uiterlijk een en al bedachtzaamheid, leverden juist de eenvoudigere variaties van Beethovens tijdgenoten problemen op. Een verraderlijk open deeltje van Carl Czerny kreeg hij niet ongeschonden uit zijn vingers. In Beethovens variatiereeks kwam de aap uit de mouw: Staier was niet fit. Tijdens het spelen waren er hoestbuien en tussen de variaties door greep hij naar de zakdoek en het glaasje water.

Toch ging juist dit rijk gelaagde stuk hem het beste af. Al in het originele thema van Diabelli was het een en al vernuftig timen, puntig articuleren en onbekommerde gein. Verderop galoppeerde zijn linkerhand over de toetsen van de fortepiano alsof het een oprukkend leger was.

Op het spannendste moment in de compositie zette hij de explosieve kracht van Beethoven af tegen een zacht neuriënde melodielijn - de handtekening van een man die speelt alsof hij Beethoven zelf heeft gekend.

Biëlla Luttmer

de Volkskrant, 11 oktober 2014

Damrau en Beczala dollen met Amsterdamse publiek

Verdi, Donizetti, Bellini, Massenet, Gounod, door Diana Damrau, Piotr Beczala, Nicolas Testé en het Noord Nederlands Orkest o.l.v. Pavel Baleff. 23/9, Concertgebouw, Amsterdam

Je moest er bijna 100 euro voor neertellen maar dan spaarde je wel een retourtje Milaan of New York uit. Én een nog duurdere entreekaart, niet te vergeten. Diana Damrau en Piotr Beczala stonden samen op het podium van het Concertgebouw in een programma met hoogtepunten uit Italiaanse en Franse opera's: een unieke kans om de grootste operasterren van nu live mee te maken.

De sopraan Damrau is kind aan huis in La Scala en de Met. Ze stond voor het eerst in het Amsterdamse Concertgebouw en vanaf haar eerste, pianissimo gezongen 'Rendetemi la speme' ('Geef me weer hoop') uit Bellini's opera I puritani, voelde je waarom zo'n bedrag eigenlijk een schijntje is.

Haar aria's bouwt ze zo organisch op dat je je verwant gaat voelen met haar personages. Geraffineerd als een goede filmacteur zuigt ze je mee naar wanhoop, verlatenheid, woede: even een noot uitvergroten en hem dan zachtjes laten doven, zodat er al een vermoeden in schuilt van het onheil dat er aankomt.

De carrière van Piotr Beczala verloopt al even spectaculair, al zullen ze hem in Milaan niet snel terugzien. Daar werd hij in december uitgejouwd door de beruchte loggionisti, de vaste horde oerconservatieve operafanaten in La Scala, aan wie je als zanger kennelijk grof zwijggeld moet betalen om boegeroep te voorkomen.

Anders dan Damrau brandde Beczala meteen los in 'Di' tu se fedele', uit Verdi's Un ballo in maschera. De heldhaftige topnoten in de aria kleurde hij in met een opmerkelijk Italiaanse flonkering maar dit enthousiasme moest hij bekopen met een iets minder briljante toon in 'La donna è mobile', de meezinger uit Rigoletto.

En dan was er de bijrol van Nicolas Testé, de Franse bas en echtgenoot van Diana Damrau. Zijn stem heeft iets minder allure dan die van zijn partners maar als Mefisto, in Gounods Faust, was hij in zijn element.

De solisten werden gedragen door een alert spelend Noord Nederlands Orkest. Geleid door de Bulgaarse dirigent Pavel Baleff, chef van de Philharmonie Baden-Baden, gloeide en zinderde het. Als rasbegeleider reageerde hij op iedere wending in Damraus en Beczala's stem.

Damrau, met in haar koffer slechts twee concertjurken, kwam in het verloop van de avond steeds meer los. Aan het eind dolde ze met haar publiek, veegde het zweet van haar voorhoofd na de zoveelste afdaling van de grote Concertgebouwtrap, maakte komisch-zwierige buigingen en in de aria van Manon, een stuk vol schijnafsluitingen, wuifde ze haar publiek toe: neenee, niet applaudisseren.

Leuke meid, deze diva.

Biëlla Luttmer

de Volkskrant, 25 september 2014